Eskilerin zarif kibarlıklarından olsa gerek, canlı bir varlığı nesnel olmaktan uzaklaştırmak için ‘eşek!’ yerine; Arapça kökenli birazda binit ve anlamına gelen ’merkep’ demişler…

Eşekler ilk kez muhtemelen günümüzden 6000–7000 yıl önce Etyopya ve Somali’de evcilleştirildi. Mo¬dern eşek yani günümüz eşeği, Afrika eşeği ile aynı türdür (Equus asinus). Eşekler atlarla birlikte Hippomorpha alttakımındaki Equidae ailesinden. Kökenini de Modern insan gibi Afrika’ya dayanır. Asya’da sadece eti için beslenen at¬lardan çok daha önce, taşıma amacıyla kullanılmaya başlamışlardır. Şimdi, ne yazık ki ancak uygarlıktan uzak bölgelerde soylarını devam ettirebiliyorlar.

Dünyanın en güzel gözlerine sahiptir eşekler; ama gözler, biçimin ve alımlılığın ötesinde özellikler de taşır. Örneğin: Işık şiddetinin derecesini ayırmaya ve hareketleri izlemeye uyum sağlamıştır eşek gözleri. Yani uzaklarda ya da yakınlarda neler olup bitiyor, net bir şekilde görür. Bu şu anlama da gelir: Eşekler çevrelerinde olup bitenden haberdardırlar. Bu yüzdendir ki ileri görüşlüdürler! Ve sezgileri oldukça güçlü olup; sarp patikalarda yol mühendisleri ve yolun doğal eğim hesaplayıcısıdırlar. Bundan ötürü kervanbaşlarında hep öncü olmuşlardır. Gittikleri yollu asla unutmamaları da çabası.

Eşeklerin, daha doğru bir deyişle Afrika eşeklerinin, 4. yüzyılın başlarında, Mısır’da ev hayvanı olarak yetiştirildikleri biliniyor. Avrupa kıtasına ise eşek; muhtemelen Nil vadisinde evcilleştirildikten sonra M.Ö. 2000 yıllarında Anadolu’dan götürüldü. Aristo zamanında, İÖ 300’lerde ev ve tarla işlerinde kullanıldığı biliniyor. Evcil eşek, insanlarca birincil olarak taşıma, özellikle de yük taşımada aracı olarak kullanılıyor. Başka başka işler olan: Küçük tarlaların başta gelen iş hayvanı olmasının yanı sıra su çekmişler, değirmen döndürmüşler ki bunun için saatlerce dönüp durmuşlar, toprak sürmüşler, postacılık yapmışlar, orduda bile kullanılmışlar. Ve hatta çocukluğumdan hatırlıyorum Siirt’in oldukça dar ara sokaklarında çöp taşımacılığında gayet iyi iş gören; Siirt Belediyesine kayıtlı eşekler bile vardı…
(Bir ironi olarak; Şimdilerde ise bu şehirde eşekler değil ama inekler çöplerle hala ilgilenir!)

Eşekten daha önceleri bu işlerin birçoğunu sığırlara yaptırmaya çalışmış insan. Eşeğin evcilleştirilmesi ile büyük bir çığır açmış. Eşeğin çalışmasından yeterli kadar memnun olmamış ki; Eşeğin kişisel tercihi olmamasına rağmen atlarla çiftleştirmiş! Ve bir canlı ‘’tür’’ü olarak kabul etmediğimiz daha iyi performansa sahip katırları yük taşımacılığında geliştirmiş! Üstüne üstlük eski Yunanda eşekler günahkâr sayılmışlar! ve Pan ın yanında yer vermişler.

Bir çok dilde eşek demek küfür sayılmış; Türkçemiz de dâhil. Eşek küfründe ‘ş’ harfini çoğaltmak ise ‘eşşekliği’ katmerlermiş.

İnsanın kimi canlıları kendi hayatlarını kalaylaştırma bahanesiyle; evcilleştirdikleri canlılar arasında diyebilirim ki en büyük haksızlığı eşeklere yapmıştır.
Nasrettin Hocamızın kimi tavırlarında ‘merkebine’ (eşeğine) verdiği değeri saymasak!!!

KEDİLER VE İNSANLAR

Kedi ve köpeklerin evcilleştirilmesi insanın kültürel gelişim tarihinin farklı dönemlerinde gerçekleşmiştir. Büyük olasılıkla köpekler avcı toplayıcı topluluklarda insanlara eşlik etmeye başladılar. İnsanlar köpeklerden, kamp alanlarında bekçilikten avlanmaya kadar çeşitli alanlarda yararlandılar. Köpekler, doğaları gereği, insanların göçebe hayat tarzına gayet rahat ayak uydurabildiler. Kedilerin evcilleşmesi köpeklerinden çok sonra insanların daha yerleşik bir yaşama geçmesiyle başlamıştır. Kediler, köpeklerin aksine, insanlara yararlı davranışlar sergilemezler. Diğer bir ifadeyle köpekler yapay, kediler ise doğal seçilim ile evcilleşmişlerdir.

Kediler eski Mısırda kutsal sayılan hayvanlardandı. Büyük bir tahıl üreticisi olan bu ülkede kediler tahıl ambarlarına dadanan fare ve sıçan gibi kemiricilerin aşırı çoğalmasını engelliyordu. Üstelik Bast ya da Ubasti adını verdikleri kedi biçiminde bir tanrıçaları vardı. Eski Mısır tapınaklarında kedi beslenir ve bu kutsal hayvanlara kurbanlar sunulurdu. Bir evin kedisi öldüğünde ev sahipleriyle uşaklar kaşlarını tıraş edip yas tutarlardı. Bir tapınağın kedisi öldüğünde ise bütün kent halkı yasa katılırdı. Ölen kediler tıpkı firavunlar ya da soylular gibi mumyalanırdı ve kedi öldürmenin cezası ölümdü.

Asya‘da da kedilere ilişkin söylenceler ve boş inançlar yaygındı. Bunlardan birine göre insanlar öldükten sonra kedi oluyorlardı. Çinliler kedilerin belli bir yaşa gelince başka bir canlıya dönüştüklerine, Japonlar da 10 yaşına ulaşan kedilerin konuşabileceğine inanıyorlardı. Kedi sevgisini iyice aşırılığa vardıran bir Japon imparatoru sarayındaki kedilerden birini nedime yapmıştır. Mısırda olduğu gibi bu ülkede de kedi öldürmek büyük bir suçtu ve katilin ailesinin yedi kuşak boyunca öldürülen kedinin lanetinden kurtulamayacağına inanırlardı.

Avrupa da ise özellikle kara kedilere cadılarla iş birliği yapan kötü ruhlar gözü ile bakarlardı. Günümüzde bile bazı insanlar önlerinden bir kara kedinin geçmesini uğursuzluk sayarken, bazıları da kara kedi görmenin şans getirdiğine inanır. Kedilerin dokuz canlı olduğu düşüncesi de bu hayvanların doğaüstü güçler taşıdıklarına inanıldığı çağlardan kalmadır.

Her yazarın bir kedisi vardır. Yazarların kedilerle bu içli dışlılığı doğal olarak edebiyat ürünlerine de yansımıştır. Kediler şiirimize, denememize, öykülerimize ve pek fazla olmasa da romanlarımıza zaman zaman misafir olmuştur

Kedi denince ilk akla gelen çağrışım melankoli ise ikincisi de nankörlüktür. Memduh Şevket Esendal “kedinin nankörlüğü”nü, bildik kedi ve sahibi ilişkisinden farklı bir biçimde anlatıyor “Soysuz Kedi” adlı öyküsünde. Anne kedi, kendi keyfince evin içinde dolanan, yavrularını emzirmeye bile yeltenmeyecek denli bencil bir kedidir. Bir gece sahibi, yavrularını emzirmek zorunda kalsın diye anneyi ve yavrularını bir dolaba kilitler. Ama sabah dolabın kapağını açtığında içeride tek bir kedi görür, o da annedir. Esendal’ın anne kedisi nankörlük ve bencillik sınırını vahşiliğin eşliğinde aşar. Herhalde hiçbir nankör kedi öyküsü de yavrularını yiyen bir anneninkinden daha etkileyici değildir.

Türk edebiyatının en eğlenceli yazarlarından Hüseyin Rahmi Gürpınar tam da kendisinden beklenecek bir şekilde kullanıyor kedi imgesini “Ada Vapuru” öyküsünde. Adadaki farklı kültürlerin temsilcileri karşı karşıya gelir bu öyküde: Madam’ın buldok köpeği, hanımların kedileri Mestan ve Ceylan’a saldırır. Böylece saatler süren vapur yolculuğu tam da Gürpınar’lık eğlenceli bir curcunayla geçer.

Güncelerini “Bir Uyumsuzun Notları” başlığıyla yayınlayan Tomris Uyar da bir kedi sever. Sık sık kedilerinden bahsettiği “Yüzleşmeler”inde kedilerin insanlar tarafından nankör olarak değerlendirilmesine şaşmadığını çünkü kedileri tavlamanın zor olduğunu, örneğin basit bir ciğer parçasıyla başarılamayacağını söyler. Kedi kolay bir hayvan değildir. Sahibi olan insanı tavlamak belki de daha kolaydır. Çünkü insan kimi zaman kediye göre daha çocuksu olabilir.